Hooggevoeligheid betekent dat je prikkels sterker en dieper verwerkt dan gemiddeld. Geluid, licht, geuren, drukte, maar ook de emoties van anderen komen harder binnen en blijven langer hangen. Naar schatting is zo’n 15 tot 20 procent van de mensen hooggevoelig, ook wel hoogsensitief of HSP (Highly Sensitive Person) genoemd. Het is geen ziekte of stoornis, maar een aangeboren eigenschap van je zenuwstelsel. In dit artikel lees je wat hooggevoeligheid precies is, aan welke kenmerken je het herkent, wat de wetenschap erover zegt en hoe je er goed mee leert omgaan.
Wat is hooggevoeligheid?
Mensen die hooggevoelig zijn, hebben in het kort gezegd scherpere zintuigen dan anderen. Prikkels komen harder en dieper binnen en blijven langer hangen. Hooggevoeligheid is een eigenschap van het zenuw- en zintuigenstelsel, in combinatie met de verwerking van binnenkomende prikkels in je hersenen. Dat geldt voor prikkels van buitenaf, zoals geluid en drukte, maar ook voor prikkels van binnenuit, zoals pijn, honger en emoties.
De Amerikaanse psycholoog Elaine Aron introduceerde in de jaren negentig de term Highly Sensitive Person. Zij ontwikkelde samen met haar man Arthur Aron een vragenlijst om de eigenschap te meten. In de wetenschap heet het kenmerk sensory processing sensitivity: gevoeligheid in de verwerking van zintuiglijke informatie. Lees meer over haar werk in het artikel Elaine Aron en hooggevoeligheid.
Hooggevoelig of hoogsensitief: is er verschil?
In het dagelijks taalgebruik betekenen hooggevoelig en hoogsensitief hetzelfde: beide zijn vertalingen van het Engelse highly sensitive. Sommige coaches en therapeuten maken wel onderscheid. Zij gebruiken hoogsensitief voor de aangeboren gevoeligheid voor zintuiglijke prikkels, en hooggevoelig voor een sterke emotionele gevoeligheid die ook door ervaringen kan ontstaan. Wetenschappelijk is dat onderscheid niet vastgelegd. Op deze site gebruiken we beide woorden voor dezelfde eigenschap.
Kenmerken van hooggevoeligheid
Elaine Aron vatte de eigenschap samen in vier kernkenmerken, bekend onder de Engelse afkorting DOES:
- Diepe verwerking (Depth of processing): je denkt grondig na voordat je handelt, overweegt veel mogelijkheden en reflecteert veel op wat je meemaakt.
- Snel overprikkeld (Overstimulation): drukte, lawaai, tijdsdruk of lange dagen met veel indrukken putten je sneller uit dan anderen.
- Emotionele reactiviteit en empathie (Emotional reactivity): je voelt emoties intens, wordt snel geraakt door muziek, kunst of onrecht en voelt goed aan hoe het met anderen gaat.
- Gevoelig voor subtiliteiten (Sensing the subtle): je merkt kleine details op, zoals een veranderde sfeer, een zacht geluid, een geur of een kleine verandering in iemands stem.
In het dagelijks leven herkennen hooggevoelige mensen zich vaak in de volgende signalen:
- Na een drukke dag, feestje of vergadering heb je tijd alleen nodig om bij te komen.
- Fel licht, harde geluiden, sterke geuren of kriebelende kleding storen je snel.
- Je schrikt makkelijk en hebt moeite met presteren als iemand meekijkt.
- Je voelt stemmingen van anderen direct aan en neemt ze soms over.
- Je hebt een rijk innerlijk leven, levendige dromen en veel verbeelding.
- Je bent gewetensvol, wilt fouten voorkomen en piekert soms lang na.
- Je kunt intens genieten van natuur, muziek, schoonheid en stilte.
Herken je je hierin? Doe dan de hooggevoeligheid test om te ontdekken in hoeverre jij hooggevoelig bent.
Kritiek: is hooggevoeligheid een modewoord?
Critici zeggen dat hoogsensitiviteit een modewoord is, en dat alle kinderen zo worden geboren, maar dat ze gaandeweg een filter ontwikkelen waardoor ze wel met prikkels kunnen omgaan. Maar is dat eigenlijk wel zo? Ik zie zelf duidelijk verschil. Dat kun je al helemaal aan het begin van het leven van een kind waarnemen. Deze baby’s zijn vanaf hun geboorte heel erg alert en snel overprikkeld, en hebben een sterkere behoefte aan rust, regelmaat en begrenzing.
Wat zegt de wetenschap?
Een modewoord is het zeker niet. Al in de jaren veertig werd er in de geneeskunde en psychiatrie over dit fenomeen gesproken. Er zijn concrete studies die dit type mens onderbouwen, onder meer vanuit de psychologie. De Amerikaanse psycholoog Elaine Aron introduceerde de term hoog sensitieve persoon, en inmiddels is het een alom bekend begrip. Sinds haar werk is er veel onderzoek bijgekomen. Hersenscans laten zien dat bij hooggevoelige mensen gebieden die te maken hebben met aandacht, bewustzijn en empathie actiever zijn. Ook blijkt de eigenschap bij meer dan honderd diersoorten voor te komen, in een vergelijkbaar percentage. Dat wijst erop dat gevoeligheid een overlevingsstrategie is: een deel van de groep merkt gevaren en kansen eerder op.
Belangrijk om te weten: hooggevoeligheid is geen officiële diagnose en staat niet in de DSM, het handboek voor psychische aandoeningen. Het is een persoonlijkheidskenmerk, zoals introversie. Onderzoekers zien gevoeligheid steeds vaker als een spectrum: iedereen is in meer of mindere mate gevoelig, en een groep mensen zit aan de hoge kant.
Verschillende gradaties en gebieden
Naar schatting is één op de vijf mensen hoogsensitief. Je bent hooggevoelig of niet, maar de mate waarin je er last van hebt, verschilt sterk. Dat komt onder andere door hoe je ermee omgaat, maar ook door waar jouw extra gevoeligheden zitten.
Niet iedere hooggevoelige persoon heeft het op dezelfde gebieden. De een is vooral gevoelig voor geluid en licht, de ander voor emoties en sociale situaties. Vaak wordt je hooggevoeligheid vooral versterkt in sociale situaties. Als je er niet mee leert omgaan, kun je er echt onder gaan lijden. Omdat alles zo hard binnenkomt, is het overweldigend en zeer uitputtend.
Ongeveer 30 procent van de hooggevoelige mensen is bovendien extravert, en sommigen zijn ook sensation seekers: ze zoeken juist nieuwe ervaringen en avontuur op, maar raken daarna net zo snel overprikkeld. Dat maakt de eigenschap soms lastig te herkennen.
Hooggevoeligheid, ADHD en autisme
Hooggevoeligheid wordt soms verward met ADHD of autisme, omdat ook daar prikkelgevoeligheid een rol speelt. Toch zijn het verschillende dingen. Hooggevoelige mensen zijn vaak juist sterk in het aanvoelen van emoties en sociale signalen, en hun gevoeligheid hangt samen met diepe verwerking, niet met moeite met concentratie of sociale communicatie. Een combinatie is wel mogelijk. Twijfel je, laat je dan onderzoeken door een huisarts of psycholoog.
De kracht van hooggevoeligheid
Hooggevoeligheid wordt vaak als lastig ervaren, maar het is ook een grote kwaliteit. Hooggevoelige mensen zijn vaak creatief, intuïtief, zorgzaam en zorgvuldig. Ze zien verbanden die anderen missen, voelen goed aan wat er nodig is en kunnen intens genieten. Onderzoek laat zelfs zien dat gevoelige mensen niet alleen meer last hebben van een negatieve omgeving, maar ook meer profiteren van een positieve, steunende omgeving. In het artikel over hoogsensitiviteit als kracht lees je hier meer over.
Omgaan met hooggevoeligheid: praktische tips
We leven in een maatschappij waarin alles snel gaat en de sociale druk enorm is. Het wegvallen van geloof, bezinning en het leven in de natuur eist een grote tol van hooggevoelige mensen. De natuur en zingeving zijn de grote steunpilaren als je hooggevoelig bent. In onze huidige maatschappij moet je die zelf dagelijks opzoeken en echt bewust inzetten in je leven. Vroeger was dit veel meer geïntegreerd in het dagelijks leven.
Gelukkig wordt hooggevoeligheid, omdat er inmiddels veel meer over bekend is, steeds eerder erkend en gezien. Daardoor kunnen veel problemen worden voorkomen. Het begint ermee dat je leert luisteren naar jezelf, zodat je dicht bij jezelf blijft. Ook leren luisteren naar je eigen lichaam is heel belangrijk: daardoor blijf je beter in je lichaam en ben je weerbaarder tegen alle prikkels die in het dagelijks leven op je afkomen. En dat je leert dat je authentiek bent en je eigen unieke weg mag gaan, in plaats van de massa te volgen. Deze tips helpen:
- Plan hersteltijd. Bouw na drukke momenten bewust rust in, alleen en zonder schermen.
- Luister naar je lichaam. Spanning, hoofdpijn of moeheid zijn signalen dat je grens in zicht is. Wie goed in zijn lichaam blijft, is weerbaarder tegen prikkels.
- Zoek de natuur op. Een wandeling in het bos of langs het water helpt je zenuwstelsel tot rust te komen.
- Bescherm je grenzen. Kies bewust met wie je tijd doorbrengt en durf nee te zeggen. Meer hierover lees je bij sensitieve weerbaarheid.
- Beperk prikkels. Denk aan oordopjes of een koptelefoon in drukke ruimtes, gedempt licht en een rustige werkplek.
- Zorg voor goede voeding en slaap. Een stabiele bloedsuikerspiegel en genoeg slaap maken je minder kwetsbaar. Lees ook voeding en hooggevoeligheid.
- Kies je eigen weg. Je hoeft de massa niet te volgen. Leven naar je eigen tempo en waarden voorkomt roofbouw op je lichaam.
- Maak je huis een rustplek. Een opgeruimd, rustig en energetisch gereinigd huis helpt je om op te laden.
Merk je dat je vastloopt, bijvoorbeeld door stress, somberheid of burn-outklachten? Zoek dan hulp bij je huisarts of een psycholoog die bekend is met hooggevoeligheid.
Hooggevoelige kinderen
Hooggevoeligheid is aangeboren en vaak al bij baby’s zichtbaar: ze zijn heel alert, raken snel overprikkeld en hebben een sterke behoefte aan rust, regelmaat en duidelijke grenzen. Hoe eerder de eigenschap wordt herkend, hoe meer problemen je kunt voorkomen. Door kinderen van jongs af aan te leren luisteren naar zichzelf en hun lichaam, blijven ze dicht bij zichzelf. Lees meer over de kenmerken van een hooggevoelig kind en krijg praktische tips voor ouders van hooggevoelige kinderen.
Boeken over hooggevoeligheid
Wil je je verder verdiepen? Deze boeken zijn een aanrader:
- Hoog sensitieve personen – Elaine N. Aron, het standaardwerk over de eigenschap.
- Leven met hooggevoeligheid – Susan Marletta-Hart (Ten Have).
- Wegwijs in hooggevoeligheid – Gerda en Erienne van der Veen.
- Ik ben hooggevoelig, en jij? – Karina Zegers de Beijl.
- Leven met hooggevoelige kinderen – Susan Marletta-Hart.
- Hoogsensitiviteit als kracht – Carolina Bont.
Veelgestelde vragen over hooggevoeligheid
Hoeveel mensen zijn hooggevoelig?
Naar schatting 15 tot 20 procent van de mensen, ongeveer één op de vijf. Het komt evenveel voor bij mannen als bij vrouwen.
Is hooggevoeligheid erfelijk?
Hooggevoeligheid is grotendeels aangeboren en wordt voor een deel erfelijk bepaald. Vaak herkennen ouders het eerst bij hun kind en daarna bij zichzelf. Ervaringen en opvoeding bepalen mee hoe je ermee leert omgaan.
Is hooggevoeligheid een stoornis?
Nee. Het is een normaal persoonlijkheidskenmerk en geen diagnose. Je kunt er wel last van hebben, bijvoorbeeld door overprikkeling, maar je hoeft er niet van te genezen.
Kun je hooggevoeligheid laten testen?
Er bestaat geen officiële test of diagnose. Wel zijn er vragenlijsten die een goede indicatie geven. Begin met onze hooggevoeligheid test.